Het openbaar vervoer in Nederland komt de laatste tijd flink onder druk te staan. Een retourtje van Den Bosch naar Amsterdam kost €38,20. De treinkaartjes zullen blijven stijgen en de NS heeft de afgelopen vijf jaar nog geen winst geboekt, zo schrijft CEO Wouter Koolmees zelf in een mail naar hun reizigers. Waar het voor sommige moeilijk is om het retourtje te pinnen, zal de prijs toch stijgen. Is het OV dan nog wel toegankelijk en betaalbaar voor iedereen? En is gratis OV wel haalbaar?

Gratis ov

Allereerst moeten we ons beseffen dat het openbaar vervoer geen luxe is, maar een pure noodzaak. Elke dag stappen er duizenden mensen in en uit de trein. Op weg naar hun werk in het ziekenhuis, of op weg naar een tentamen. Het Openbaar vervoer zorgt ervoor dat iedereen zich kan verplaatsen, binnen en buiten de stad. Waar het vliegverkeer vrijwel volledig stil kwam te liggen tijdens de coronaperiode, werd er in het openbaar vervoer 966 miljoen keer ingecheckt door reizigers. (CBS) 

Inkomensgelijkheid

Het openbaar vervoer gratis maken zou voor Nederland 4 miljard euro per jaar kosten. 

Dit is geen kleine uitgave, maar ook zeker niet onhaalbaar. De inkomensongelijkheid in Nederland is laag. We staan in de top 5 welvarende landen. Alleen Slowakije, Slovenië, Tsjechië en onze zuiderburen in België doen het iets beter.

We vergeten weleens hoe rijk Nederland eigenlijk is. De benodigde 4 miljard zouden we ergens anders vandaan kunnen halen. Zo geven we jaarlijks 17 miljard euro weg aan fossiele subsidies voor vervuilende bedrijven. Terwijl het ministerie van Economische zaken zegt dat het gaat om 4,5 miljard euro per jaar. Zelfs als we uitgaan van de berekeningen van het ministerie, is alleen al het stoppen van financiële subsidies aan vervuilende bedrijven genoeg om het openbaar vervoer gratis te maken. 

Overigens betekent dit niet dat Nederland gelijk verdeeld is. We zijn welvarend, niet gelijk. Na onderzoek van de Rabobank blijkt dat er nog veel inkomensongelijkheid bestaat in Nederland. Kortom hebben de mensen in de randstad en omgeving het breder voor elkaar dan in het zuiden. 

Schuiven met andere middelen

Maar we kunnen ook schuiven met andere potten. Zo zouden we belasting kunnen heffen voor mensen die een extra huis bezitten of veel vermogen hebben. Voor de liefhebbers; laat mensen belasting betalen over Box 3 van de belastingdienst. In 2017 is er al een proef op de som genomen. Alleen doordat de belastingdienst geen eerlijke regels heeft opgesteld tussen grootverdieners en middeninkomens, tekenden veel mensen bezwaar en heeft de rechtbank uiteindelijk beoordeeld dat er geen belasting betaald hoeft te worden over box 3.

Wat loopt de overheid hiermee mis? Een stabiel inkomen van 4,5 miljard. Genoeg dus om het ov gratis te maken. Al zou het volgens sommige economen gaan om nog meel miljarden aan inkomsten wanneer de belastingdienst duidelijke regels stelt wanneer iemand, en voor wat, belasting moet betalen. 

Politieke keuze 

Het openbaar vervoer kan in Nederland gratis zijn. Alleen moeten we dat wel willen. Zo kan de politiek ervoor kiezen om meer CO2-heffing te vragen voor grootvervuilende bedrijven. Die Co2 heffing is een geldbedrag dat een bedrijf of organisatie moet betalen per ton Co2 dat zij uitstoten. In 2024 was het bedrag voor een ton uitstoot ‘maar’ 74,17 euro.

Laten we dit vergelijken met de grootste uitstoter van Nederland: tata steel. Zij stootte vorig jaar 8,5 miljoen ton co2 de lucht in. Dat zou betekenen dat zij 630,5 miljoen euro moeten betalen aan co2 heffing. Klinkt veel? Niet als je de omzet meetelt van 6,5 miljard die tata steel vorig jaar wist te maken. Meer Co2 heffen op grootvervuilers is dus een politieke keuze.

Daarnaast is het ook de vraag; voor wie is het belastinggeld? Willen we dat meer investeren in bedrijven? Of willen we dat geld doorgeven aan gelijkheid en bereikbaarheid? Deze veranderingen komen namelijk niet uit de lucht vallen. Om landelijk een gratis ov-netwerk te maken zijn daar politieke stappen voor nodig aangezien de Nederlandse overheid de enige aandeelhouder van de NS is. 

Waarom? 

De Nederlands economie zou ook een boost krijgen als je de economische effecten van gratis openbaar vervoer meerekent. De uiteindelijke kosten zouden dan zo’n 2 á 3 miljard kosten. Doordat mensen met afstand tot de arbeidsmarkt weer mobiel kunnen worden. Mensen die nu wel willen werken, maar dat niet doen omdat het ov te veel is, kunnen ook mee gaan draaien in de maatschappij. Gratis ov stelt iedereen in staat om te gaan en staan waar die wil. We leggen gratis parken aan, gratis kinderspeelplaatsen, gratis scholen etc etc. Maar om daar te komen, moet je ervoor betalen. 

Gratis OV zorgt er niet voor dat mensen eerder de auto pakken.

Dat argument klopt. Na onderzoek van Kimnet, een onderzoeksbureau in mobiliteit, blijkt dat ongeveer 14 procent van de mensen de auto laten staan als het ov gratis of goedkoper is. Maar het gaat niet over de duurzaamheid, maar om gelijkheid. Het Nederlandse ov is op dit moment, op Zwitserland na, het duurste van Europa. Daarnaast kost gratis ov ons natuurlijk geld. Alleen vergelijk het met een fietspad. Die zijn ook niet winstgevend, maar wel gratis. 

In Luxemburg reizen burgers al gratis met het ov. Reizen is zo voor iedereen toegankelijk. Nederland experimenteert met gratis ov voor lage inkomens. Alleen dit is wel uitsluitend in daluren. Een 9 tot 5 baan zullen ze niet redden wanneer zij pas om 10 mogen reizen. Dit zorgt voor nog meer ongelijkheid. Dertig euro voor een treinkaartje voelt de een nou eenmaal harder in zijn portemonnee dan de ander. Gratis ov zou reizen toegankelijker maken voor elke Nederlander. 

Een onderzoek uit 2009 van Kimnet legde ook vast dat toegankelijker openbaar vervoer ervoor zorgt dat ouderen sneller het ov pakken in plaats van de auto. Zeker wanneer zij een borrel op hadden.

Quote: na een proef met gratis ov voor ouderen in Rotterdam in 2007 en 2008,

Bleek dat het gratis ov hen in staat stelde vaker eenzame ouderen of mensen in het ziekenhuis te bezoeken. Ook kan het gebruikt worden om mensen uit een sociaal isolement te halen en vaker kleine uitstapjes te organiseren. Het onderzoek vermeldt ook een klein effect op de verkeersveiligheid: Enkele geïnterviewde oudere mannen gaven aan dat ze, na een borrel te hebben gedronken op diverse gezelligheidsverenigingen, vaker het ov zijn gaan gebruiken, waar zij voorheen wel eens met teveel op achter het stuur zouden zijn gaan zitten (Intraval, 2008).

Volgens mij hoef ik niet uit te leggen dat het veel veiliger is om het ov te pakken nadat je gedronken hebt? 

Gratis openbaar vervoer zou het ov-netwerk te veel belasten. 

Dit argument klopt niet helemaal. In Nederland hebben we, in vergelijking met de rest van de EU, lange perrons. Daardoor kunnen we langere treinen laten rijden. Er moet dan alleen geïnvesteerd worden in personeel en toegankelijkheid. Gratis ov is dus in de praktijk zeker haalbaar. Ook moeten we beseffen dat openbaar vervoer geen luxe is, maar een dienst. Net zoals onze riolering, stroom uit het stopcontact, en het water uit de kraan.  

Alleen om gratis openbaar vervoer mogelijk te maken moeten wij, samen met de politiek, dit wel willen realiseren.